Kultura w obiegu – o drugim życiu książek, płyt i dzieł

18 czerwca 2025

Kultura w obiegu – o drugim życiu książek, płyt i dzieł

W dobie błyskawicznego dostępu do treści cyfrowych może zaskakiwać, że materialne nośniki kultury wciąż są obecne w naszej codzienności. Książki, winyle, kasety czy płyty DVD, choć przez wielu uznawane za relikty przeszłości, nadal krążą wśród ludzi, stając się częścią lokalnego życia i tworząc swoiste mikroopowieści. Mobilność kultury materialnej przestała być zarezerwowana dla elit – współczesne biblioteki i antykwariaty funkcjonują jako otwarte przestrzenie spotkań i wymiany. Jak pokazują dane GUS z 2023 roku, około 5,8 miliona Polaków każdego roku korzysta z bibliotek – to dowód na ciągłe przywiązanie do namacalnych form kontaktu z kulturą. Książki i płyty zmieniają właścicieli, przemieszczają się między miejscowościami, przechodząc z rąk do rąk. Ich wędrówka pokazuje, że mimo cyfrowej transformacji, fizyczne nośniki nie tylko przetrwały, ale też zyskały nowe funkcje i znaczenia.

Cyfrowy świat a rosnąca rola rzeczywistości analogowej

Choć rewolucja cyfrowa znacząco zmieniła sposób, w jaki korzystamy z kultury, nie wyeliminowała potrzeby kontaktu z jej fizyczną odsłoną. Często wręcz przeciwnie – podkreśliła jej wyjątkowość. Analogowe przedmioty zaczęły pełnić funkcję nośników emocji, mostów łączących dawne wspomnienia z teraźniejszością. Stare kasety z prywatnymi nagraniami, płyty z dedykacjami czy książki opatrzone pieczątkami nieistniejących już bibliotek zyskały charakter unikalnych pamiątek, a nierzadko nawet obiektów kolekcjonerskich.

Badania British Library wskazują, że osoby sięgające po fizyczne nośniki kultury częściej doświadczają głębszego poczucia spełnienia niż ci, którzy korzystają wyłącznie z wersji cyfrowych – szczególnie w odniesieniu do literatury i muzyki. Ta wartość opiera się głównie na wymiarze emocjonalnym: wspomnieniach, relacjach i indywidualnym doświadczeniu.

Przedmioty kultury jako nośniki historii

Każdy egzemplarz książki, płyty czy filmu niesie coś więcej niż tylko treść stworzoną przez autora – to także zapis osobistych przeżyć, miejsc, w których przedmiot się znajdował, i ludzi, którzy go posiadali. Przedmioty te uczestniczą w codzienności – przypominają o przeszłości, pokazują gusty i wybory swoich właścicieli. Przechodząc w kolejne ręce, włączają się w nowe opowieści, rozszerzając swój sens. Takie zjawisko doskonale widać w lokalnych bibliotekach, które obok nowości przyjmują także dary mieszkańców – często z notatkami, podpisami, dedykacjami. Dzięki tym śladom kultura nabiera charakteru relacyjnego – wykracza poza treść, którą niesie, i buduje więzi. Te indywidualne znaki sprawiają, że przedmiot staje się nie tylko narzędziem przekazu, ale również wspomnieniem, symbolicznym mostem między pokoleniami.

Wędrówka książek – opowieść trwa dalej

Życie książki nie kończy się wraz z jej ostatnią stroną. Antykwariaty, biblioteki czy lokalne inicjatywy wymiany sprawiają, że trafia ona do nowych odbiorców i funkcjonuje w kolejnych kontekstach. W wielu miastach działają półki bookcrossingowe w domach kultury czy bibliotekach, które zachęcają mieszkańców do dzielenia się literaturą. Taki model obiegu nie tylko eliminuje koszty zakupu, ale również wzmacnia relacje międzyludzkie, opierające się na zaufaniu i współdzieleniu.

Według Biblioteki Narodowej, w 2022 roku w Polsce działało ponad 7000 bibliotek publicznych, z których wiele promuje ideę drugiego życia książki, organizując wydarzenia zachęcające do wymiany. Takie działania nie tylko zmniejszają wydatki, ale również potwierdzają, że wartość słowa drukowanego nie przemija z upływem czasu.

Powrót winyli i kaset – analogowe brzmienia wracają

Choć mogłoby się wydawać, że serwisy streamingowe zdominowały rynek muzyczny, winyle i kasety wcale nie odeszły w zapomnienie. Według danych International Federation of the Phonographic Industry, w 2023 roku sprzedaż płyt winylowych na świecie wzrosła o 11%. To sygnał, że zainteresowanie fizycznymi nośnikami dźwięku wciąż rośnie.

Płyty stały się częścią lokalnej kultury – w miastach organizowane są giełdy muzyczne, a domy kultury zapraszają do wspólnego słuchania prywatnych zbiorów. Podobnie jak książki, winyle mają unikalny charakter – szelest igły, zużyta okładka, autograf artysty czynią z nich coś więcej niż zwykły nośnik. Dla wielu melomanów liczy się nie tylko dźwięk, ale i fizyczna obecność przedmiotu – który można przekazać, podarować, wysłać komuś daleko.

Biblioteki i domy kultury – miejsca krążenia kultury

Biblioteki oraz domy kultury coraz częściej wychodzą poza tradycyjne funkcje – stają się przestrzeniami aktywnej wymiany, gdzie rotują książki, płyty, gry planszowe czy edukacyjne. W wielu z nich powstały specjalne półki wolnej kultury – otwarte miejsca, gdzie można zostawić niepotrzebne już przedmioty i zabrać coś nowego.

Raport OECD z 2021 roku podkreśla, że wspieranie lokalnych modeli recyrkulacji dóbr kultury to ważny krok ku bardziej otwartej i inkluzywnej transformacji społecznej. Biblioteki i domy kultury stają się w tym procesie mediatorami – umożliwiają nie tylko dostęp do kultury, ale też jej dalszy obieg i wspólne korzystanie z zasobów.

Odpowiedzialność ekologiczna a drugi obieg kultury

W dobie kryzysu klimatycznego i konieczności ograniczania konsumpcji, ponowne użycie książek, filmów i płyt ma również wymiar środowiskowy. Zamiast kupować nowe, coraz więcej osób decyduje się na odwiedziny w antykwariatach, udział w wymianach czy korzystanie z zasobów bibliotek.

Z danych Eurostatu wynika, że już w 2022 roku produkcja dóbr kultury miała znaczący udział w emisji przemysłowej – każda książka, która trafia do kolejnego czytelnika, zamiast na wysypisko, wspiera ekologię. Taka forma dzielenia się sprzyja też bardziej świadomej konsumpcji – zamiast impulsywnego kupowania, rośnie popularność unikalnych egzemplarzy z historią. Dzięki temu fizyczne nośniki stają się symbolem uważnego podejścia do kultury i środowiska.

Lokalne wydarzenia wymiany – kultura w działaniu

W różnych miejscowościach organizowane są wydarzenia poświęcone wymianie dóbr kultury – od kiermaszów książek, przez stoiska z winylami, aż po pokazy prywatnych kolekcji filmów czy gier. Takie akcje pozwalają realnie dzielić się kulturą, a przy tym integrują lokalną społeczność. Często uczestnicy wracają na kolejne edycje, traktując je jako element lokalnej tradycji.

Spotkania te mają też wymiar edukacyjny – uczą szacunku do przedmiotów, przekazują wiedzę o ich historii i konserwacji. Przenika się tu także wymiar pokoleniowy – starsi przekazują swoje zasoby młodszym, dzieci mają szansę poznać świat analogowych gier czy książek. To przykład kultury aktywnej, która żyje w doświadczeniu i międzyludzkich relacjach.

Mobilność kultury – bez granic

Obieg kultury coraz częściej przekracza granice jednej społeczności. Książki, kasety, winyle czy ziny krążą nie tylko lokalnie – bywają wysyłane setki kilometrów dalej, trafiając do nowych właścicieli. Wystarczy nadanie paczki, aby podzieliły się pasją osoby z dwóch krańców Polski, a dom kultury wzbogacił swoje zbiory o zasoby z innego regionu. Często taka wymiana odbywa się bezinteresownie, z potrzeby dzielenia się.

To, co może się wydawać zwykłą przesyłką, nierzadko staje się początkiem nowej historii – dzięki sieci kontaktów i gotowości do współdziałania, materialne przedmioty kultury zyskują kolejne życie. A choć logistyka tych działań pozostaje w tle, to właśnie ona sprawia, że kultura wciąż pozostaje w ruchu.

Podsumowanie

Drugie życie książek, płyt i dzieł sztuki to coś więcej niż tylko powrót przedmiotów do obiegu. To zmiana w postrzeganiu kultury materialnej, która nadal ma ogromne znaczenie w budowaniu relacji, przeżywaniu emocji i utrwalaniu pamięci. Te obiekty przemierzają miasta, trafiają do instytucji i ludzi, a z każdym nowym użytkownikiem zyskują nowe znaczenia. Biblioteki, domy kultury, organizacje społeczne i sami mieszkańcy tworzą ten obieg oddolnie – bez centralnego zarządzania, ale z licznymi miejscami styku.

Kultura w ruchu to kultura otwarta – podlegająca nieustannym przemianom, stale obecna w codziennym życiu. Jej siła tkwi w prostym geście przekazania dalej – w uważnym spojrzeniu na rzeczy już używane i odkrywaniu ich wartości w nowym kontekście. To właśnie dzięki temu krążenie kultury nabiera życia i sensu.

Źródła:

Artykuł powstał we współpracy z partnerem serwisu.
Autor tekstu: Joanna Ważny